|
1918 - 1919 TARİHLERİ ARASINDAKİ YAZIŞMALAR
Başkumandanlık Erkânıharbiye Riyaseti
Celilesine
Adana, 6 Kasım 1918
...
Ingilizlerin Halep civarındaki ordularını
beslemek için Iskenderun'dan faydalanmak istemeleri haklı değildir. Çünkü
İngilizlerin eline geçmiş bulunan Halep vilayetinde ve yalnız Halep şehrinde
milyonlarca erzak olduktan başka şartnamenin 21. maddesine göre hakikaten
Halep'teki İngiliz ordusuna iaşe bakımından yardım etmek gerekirse, pek çok
erzak bulunan Kilis, Antep havalisinden özel tedbir ve tertiplerle erzak
satılabilir. Sizi temin ederim ki, maksat Halep'teki İngiliz ordusunu beslemek
olmayıp İskenderun'u işgal, Iskenderun, Kırıkhan, Katma yoluyla hareket ederek
Antakya- Diricemal- Ahterîn hattında bulunan 7. Ordu'nun geri çekilme hattını
kesmek ve bu Ordu'ya Musul'da yaptığı gibi, teslim olmaktan kaçamayacak bir
vaziyete sokmaktır. Ingilizlerin Ermeni çetelerini bugün Islahiye'de faaliyete
geçirmiş olmaları da bu zanna kuvvet verecek mahiyettedir.
...
Yıldırım Orduları Grubu Kumandanı
M.Kemal
1919 Ocak-Haziran
Erkanıharbiye- i Umumiye Riyaseti’ne
Samsun, 21 Mayıs 1919
Canik Sancağındaki eşkıyalıkla
asayişsizliğin sebepleri, etkenleri ve bunun ortaya çıkardığı neticeleri
burada yaptığım araştırmaya dayanarak ve özet olarak aşağıda arz ederim:
Seferberliğin başlangıcında sancak
dahilinde hemen yalnızca asker kaçaklarından ve Islam, Rum, Ermeni gibi
unsurlardan ayrı ayrı ve kendi hesaplarına teşekkül eden birtakım çeteler adi
hırsızlıklar ve ara sıra adam öldürme olaylarıyla meşgul olmuş, Rum ve Ermeni
tehciri sırasında bu unsurlardan ortaya çıkan bazı çeteler siyasi bir şekil
kazanmış ve Rusların istilası başlayınca memleket içinde kargaşa çıkarmak için
bunlar Ruslar tarafından da cesaretlendirilmiş ve denizden desteklenmiş, bu
kısım çetelerin eşkıyalıkları siyasi olmakla beraber mahalli takibat
karşısında memleketi tehlikeye atacak dereceye düşürememiştir.
Rusların hezimete uğramasından mütarekeye
varıncaya kadar da olaylar ve eşkıyalık alelade devam etmiştir.
...
--------------------------------------------------------------------------------
Atatürk’ün Bütün Eserleri (ATABE), c. 2,
Kaynak Yayınları, 1999, s. 314
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Gnkur.
Basımevi. Ankara. Eylül 1963. Sayı: 45. Vesika No: 1051
Mustafa Onar. Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı
Yazışmaları 1, T.C. Kültür Bakanlığı Atatürk Dizisi: 45, Ankara. 1995.
s.38-40.
Sadaret Yüksek Makamına
Samsun, 22 Mayıs 1919
Canik sancağındaki eşkiyalıkla
asayişsizliğin sebeb ve failleri ve bunun meydana getirdiği bugünkü durumu
burada yapmakta olduğum incelemelere dayanarak kısaca aşağıda arz ediyorum.
Seferberliğin başlangıcında liva dahilinde
özellikle asker kaçaklarından ve Islam, Rum, Ermeni gibi unsurlardan ayrı ayrı
oluşan bir takım çeteler, adi hırsızlıkla, ara sıra da öldürmelerle meşgul
olmuşlar, Rum ve Ermeni sürgünü esnasında bu unsurlardan ortaya çıkan bazı
çeteler ise siyasi bir hüviyet kazanmıştır. Rusların istilası başlayınca,
memleket içinde karışıklık meydana getirmek için bunlar, Ruslar tarafından da
teşvik ve denizden de desteklenmişlerdir. Bu kısım çetelerin eşkiyalıkları
siyasi olmakla beraber, bölgedeki takibat karşısında memleketi tehlikeye
atacak bir duruma düşürememiştir.
Rusların yenilgisinden ateşkese varıncaya
kadar olaylar ve eşkiyalık devam etmiştir. İslam çetelerinin teşekkülünde ise
hiçbir zaman siyasi bir amaç belirmemiştir. Ateşkesten sonra, Devletçe iki
defa ilan edilmiş olan aftan birçok İslam asker kaçağı ve bir kısım Islam
eşkiyası yararlandığı gibi Rum eşkiyasından da isimleri bilinen yirmi kadar
şahıs teslim olmuştur. Bugün liva dahilinde Ünye çevresindeki bir iki Ermeni
çetesinden başka Ermeni çeteleri yok denecek kadar az ve faaliyetleri
hissedilmeyecek derecede etkisizdir.
...
... Bu durumun gerektirdiği mümkün olan
bütün tedbirlere başvurulmuştur. Sonuçları zaman zaman bildireceğim. Arz
olunur.
22 Mayıs 1919
Dokuzuncu Ordu Birlikleri Müfettişi
Padişahın Fahri Yaveri
Tuğgeneral Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- Atatürk ile ilgili Arşiv Belgeleri
1911-1921, T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Ankara 1982, s.
30-32.
Erkanıharbiye-i Umumiye Riyaseti’ne
Samsun, 24 Mayıs 1919
Silahlı üç yüz Ermeni’nin üç makineli
tüfek ve birçok bomba taşıyarak Kars’tan Erzurum’un kuzeydoğusunda sınır
üzerinde Kosor mevkiine geldikleri öğrenildi. Ermenilerin siyasi emellerini
fiilen elde etmek ve asayişi bozuk göstermek maksadıyla Doğu vilayetleri içine
çeteler geçireceklerini ve mütareke tarihinden beri ilk olarak elverişli
bulunan mevsimin bu uygulamalarını kolaylaştıracağını pek muhtemel görüyorum.
Bu ihtimale karşı 15. Kolordu’ca gerekli tedbirler alınmıştır....
9. Ordu Kıtaları Müfettişi Tuğgeneral
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, s. 325
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, E.U.
Basımevi. Ankara. Eylül 1953. Sayı: 4. Vesika No: 77
Diyarbekir’de 13. Kolordu Vasıtasıyla
Mebus Kamil Beyefendi’ye
Havza, 28 Mayıs 1919
Doğu vilayetlerin Ermenilere veya herhangi
bir yabancı idaresine geçmesine mani olmak ancak bu vilayetlerde tam asayişin
ve özellikle bütün milletçe fikir birliğinin mevcudiyetini ispat etmek, tek
vücut olan milletin, haklarını ve bağımsızlığını korumak için en son
fedakarlığı göze aldığını bütün dünyaya göstermekle mümkün olacağı
zatıalilerince bilinmektedir.
...
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Padişahın Fahri Yaveri
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, s. 336
Atatürk Özel
Arşivinden Seçmeler IV. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı
Yayınları. Ankara. 1996. s. 12-14. Belge No: 3
15. Kolordu Kumandanlığı’na
Havza, 30 Mayıs 1919
1. Vali Münir Bey’den 29 Mayıs tarihli
aldığım şifrede sıhhat derecesi henüz doğrulanmamış kaydıyla Ermenilerin Kars
ve Sarıkamış’ta on bin asker yığdıkları ve Antiranik’in de otuz bin kadar
kuvvetle Van tarafına inmekte olduğu bildiriliyor. Bilgilendirildiğiniz açık
olan bu haberin kaynağı ve doğruluk derecesi hakkındaki araştırma ve
görüşlerinizin bildirilmesini rica ederim.
2. Evvelce de arz ettiğim gibi, siyasi
vaziyetimizi ben çok karanlık görüyorum. Itilaf hükümetleri, atalarımızdan
kalan meşru hakkımız olan toprakları çiğnemeyi Hrıstiyanlık adına bir hizmet
sayıyorlar. Bu cümleden olarak Ermenilere vilayetlerimizi peşkeş çekmeleri de
(...) ihtimal bulunuyor. Böyle bir vaziyette Ingiliz birliklerinin Izmir’de
Yunanlılarla Rumlara yaptıkları gibi bu cephede de Ermenilere öncülük edeceği
çok muhtemeldir. Ve böyle bir hareketle zorla yerleşmiş olan mahalli ahali ile
muhacirleri bir kere daha yerlerinden oynatmak ve bu şekilde azınlığın
çoğunluğa hakim olma teorisini uygulamak kendilerince uygun görülebilir.
Bergama buna bir misaldir. Kanaatimce böyle bir hali biz düşmanlık olarak
görmeye ve saymaya, meşru topraklarımızı ve milli bağımsızlığımızı kurtarmak
için mecburuz....
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.2, s. 341
Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri
IV. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara. 1991. s. 27-28.
Harbiye Nezareti’ne
3 Haziran 1919
Sivas ve civarında evvelce bulunan
Ermenileri ve daha sonra gelen mültecileri tehdit edecek hiçbir hadise
olmamıştır. Sivas’ta ve ne de civarında endişe verici hiçbir hal yoktur.
Herkes sessizce kendi işiyle gücüyle meşguldür; bunu kesin olarak arz ve temin
ederim.
...
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.2, s. 354
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, E.U.
Basımevi. Ankara. Eylül 1953. Sayı: 5. Vesika No: 95
Sadaret Makamına
Havza, 3 Haziran 1919
Izmir, Manisa, Aydın’ın işgalinden
heyecanlanan ve endişelenen halkın her tarafta milli bağımsızlığı kurtarmak
gayesiyle yaptığı etkili gösteriler, yapılan müracaatlardan ve bazı yerlerden
bana gelen telgraflardan anlaşılıyor.
Bilhassa vaktiyle yanmış ve pek çok zulüm
ve istila görmüş olan Doğu vilayetleri ahalisi, özellikle Ermenilerin fiilen
yaptığı bazı harekattan ve yabancıların Batı Anadolu’daki işgal ve
istilalarından haklı olarak şüpheye düşmüş ve artık kendi topraklarının da
aynı akıbete uğrayacağından endişelenerek güvenecekleri ve teselli bulacakları
bir nokta bulmak için vaziyetin açıklığı ve hakikat hakkında durmadan bilgi
istiyorlar.
...
M. Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, s. 35
Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Gnkur.
Basımevi. Ankara, Eylül 1978, Sayı: 77, Belge No: 1684
Atatürk Özel Arşivinden Seçmeler,
Hazırlayan: T.C. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Kültür
Bakanlığı Doğumunun 100. Yılında Atatürk Yayınları: 17, Ankara, 1981, s. 94-95
Mustafa Onar, Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı
Yazışmaları I, T.C. Kültür Bakanlığı Atatürk Dizisi: 45, Ankara. 1995, s.55
Komutanlara ve Valilere
Havza, 3 Haziran 1919
...
... Paris’e gitmeye hazırlanan heyetin
(Barış Görüşmeleri Heyeti) görüşüyle milli vicdanın kesin talebi arasında tam
uygunluk şarttır. Aksi takdirde millet, gayet zor vaziyette ve telafi edilemez
oldubittiler karşısında kalabilir. Bu endişeyi doğuran sebepler şunlardır:
Sadrazam Paşa hazretleri, bilinen açıklamasında, bir Ermeni özerkliği esasını
kabul etmiş olduğunu bildirdi. Bunun sınırını belirtmedi. Bundan doğu
vilayetleri halkı tabii ki üzüldü ve durumun açıklanmasını istemek zorunda
kaldı. Toplanmış olan Saltanat Şurası’nda da hemen herkese milli bağımsızlığın
korunmasını ve milletin mukadderatının bir milli şuraya verilmesini istediği
halde, yalnız hükümetin dayandığı Itilaf ve Hürriyet Fırkası adına Reis Sadık
Bey’in yazılı ifadesinde Ingiltere’nin himayesi teklif edildi. Geniş bir
Ermenistan özerkliğini ve devletin bir yabancı himayesini kabul etmesi
meselelerinde milli arzu ile şimdiki hükümetin görüşü arasında mutabakat
olmadığı görülüyor. Sadrazam Paşa hazretleriyle beraberinde hareket edecek
olan heyetin milletin haklarını savunmada takip edeceği esaslar ve program
milletçe bilinmedikçe arz edilen noktalarda endişeye düşmekten kaçınılamaz. Bu
suretle vilayetlerdeki ve çevrelerindeki Müdafaai Hukuku Milliye, Reddi Ilhak
cemiyetlerinin temsilci heyetleri ve henüz teşkilatını tamamlayamayan yerlerde
de belediye heyetleri Sadrazam Paşa hazretlerine ve doğrudan doğruya padişaha
telgraflarla müracaat ederek, milli tam bağımsızlığın dokunulmazlığının ve
milli çoğunluğun haklarının korunmasının milletçe esas şart olduğunu
açıklamalı ve buna göre gidecek heyetin savunma esaslarının millete resmen ve
açıkça bildirilmesini istemelidir.
...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
Kemal Atatürk, Nutuk, Yay, Haz. Prof. Dr.
Zeynep Korkmaz, Ata. Arş. Mrk, Ankara-2000, s. 19-20.
ATABE, c. 2, s. 355-356.
Sadaret Yüksek Makamına
Havza, 5 Haziran 1919
...
(Doğu Karadeniz Bölgesi’nde) Hrıstiyan
unsurları şımartıp çılgınca vaziyetlere sokan Rum ve Ermeni kundakçıları,
asayişi yabancılara karşı bozuk göstermek ve işgal ve müdahaleyi davet etmek
ve bilhassa yabancı subayların bulunduğu yerlerde hükümetle hiç temas etmemek,
doğruca yabancılara müracaat etmek gibi muameleler ve Islamlar aleyhine
olaylar çıkartılması gibi tutum ve davranışlarını sürdürüyorlar... Rum ve
Ermeni komitacılarıyla, bunların ileri gelenleri, devamlı şekilde temasta
bulundukları Ingiliz subayları ile bazı Amerikan memurlarından çok yüz
buluyorlar.
...
Van vilayetine gelince; adi olaylar dikkat
çekmektedir. Ermenistan ve Gürcistan ile sınırları olan bu üç vilayetin (Van,
Erzurum, Trabzon) doğusunda ve Kafkas tarafında Ermenilerin faaliyet ve
hazırlığı vardır.
...
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Tuğgeneral
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.2, s. 360,361
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, E.U.
Basımevi. Ankara. Haziran 1953. Sayı: 4. Vesika No: 64
Harbiye Nezareti’ne
Havza, 6 Haziran 1919
Merzifon kazasındaki Rumlarla Ingiliz
subayları hakkındaki istihbarata ek olarak bu defa Amasya sancağından aldığım
bilgide ancak tehcir sırasında Merzifon’da esasen çokça kalan Ermenilerin bu
kez başka yerlerden de gelenler ve göçten dönenler yüzünden miktarlarının
daima artmakta olduğu ve bunların dışardan da satın almaya teşebbüs etmeleri
ve iki ay önce Patrikhaneden gönderilen Bedros Lerzon adında eğitim görmüş iki
genç Ermeni’nin siyasi meselelerle uğraştıklarının duyulduğunu, Merzifon
Amerikan Mektebi’ne getirilen eşya sandıklarının üzerinde Otoman Amerikan
markaları görüldüğünden bunların herhalde silah olduğunda şüphe bırakmıştır.
...
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Tuğgeneral
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 2, s. 363
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, E.U.
Basımevi. Ankara. Eylül 1953. Sayı: 5. Vesika No: 101
Harbiye Nezareti’ne
Havza, 11 Haziran 1919
1. Kosor mevkilerine geldiklerini 24 Mayıs
1919 tarih ve 132 numaralı şifre ile arz ettiğim silahlı üç yüz Ermeni’nin
gelişi sınırlarımıza tecavüz maksadıyla olmayıp, Oltu hükümetini kurmak
fikriyle geldikleri, halbuki Oltu Müslüman Şura’nın kendilerini şimdilik ve
ancak misafir olarak kabul edebileceklerini çünkü Şura’nın ahalinin seçimiyle
kurulmuş olduğundan ahalinin kendilerini bu şekilde kabul edebileceklerini
bildirmesi üzerine, gelen Ermeni asker ve jandarmasının geriye gittiği ve
içlerinden o yöreden olan birkaç tanesinin iskan ettirildikleri anlaşılmıştır.
Bundan başka on beş subay ve çeşitli sınıflardan oluşan beş yüz kadar bir
Ermeni kuvveti Sarıkamış’a gelmiş, bu kuvvetten dördüncü alaya bağlı iki
subayla yüz kadar erin sınır civarındaki Rum köylerinin koruması için Rumların
yaptığı müracaat üzerine Karaurgan’a geldikleri anlaşılmıştır....
2. Ermenilerin Kars ve Sarıkamış’ta on bin
asker yığdıkları ve elebaşı Antranik’in de otuz bin kuvvetle Van istikametine
indiğine dair Erzurum vilayetinden sıhhat derecesi henüz ortaya çıkmamış
kaydıyla bilgi almış ve konunun araştırılmasını 15. Kolordu’ya emretmiştim.
Kolordu Kumandalığı’ndan gelen son bilgiye göre, Ingiliz subayları tarafından
sevk ve idare edilen altı bin kişi oldukları tahmin edilen Ermeni kuvvetinin
Nahcivan ve havalisini işgal ettikleri ve elebaşı Antranik haberinin bu olayın
yanlış anlaşılması olduğu bildirilmiş ve bunlardan beraberlerinde top ve
makineli tüfek bulunan yüz kişilik bir Ermeni kuvvetinin de Diyadin bölgesinde
ve sınırın Kafkas tarafındaki Kürt köylerine taarruz etmiş ise de Mollaömer’de
mağlup olarak çekildikleri ve keyfiyetin makamınıza da bildirildiğinin
anlaşılmış olduğu arz olunur.
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Tuğgeneral
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.2, s. 368
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, E.U.
Basımevi. Ankara. Haziran 1953. Sayı: 4. Vesika No: 83
Harbiye Nezareti’ne
Havza, 12 Haziran 1919
Erzurum vilayetinden aldığım bilgide,
5.6.1919 günü yanında bir Ermeni tercümanı olan bir Ingiliz subayı Iğdır’dan
Bayezit’e gelerek, Mutassarıf’a: Ingiltere himayesinde teşekkül eden
Ermenistan’a Bayezit havalisinin de bırakıldığını, ancak Konferans
kararlarının kendisine tebliğ edilmiş olduğunu ve bir aya kadar on beş bin
Ermeni muhacirinin Ermeni düzenli birlikleri himayesiyle eski yurtları olan
Bayezit sancağına sevk edileceğini bildirmiştir. Mutasarrıfı hükümetten bu
konuda resmi bir tebligat almamış olduğunu, eğer muhacirlerin dönmesi
kararlaştırılırsa, kabul şeklinin hükümetçe alınan tedbirleri kapsayan eldeki
talimatname dairesinde olabileceğini, bununla birlikte Bayezit sancağı
muhacirlerinin on beş bin olmayıp ancak yedi, sekiz bin kadar olduğu, silahlı
Ermeni askeriyle de gelmelerine hacet olmadığı cevabını vermiş.... Bu bölgeler
hakkında yaptığım resmi ve özel araştırmaya göre de, Doğu vilayetlerinden bir
karış toprağın bile Ermenistan’a bırakılmasının mümkün olmayacağı, bir tek
Ermeni askerinin sınırımızın bu tarafına geçmesinin ateşle karşılık göreceği
ve ancak hükümetler arasında kararlaşacak ve hiçbir yerde çoğunluk
oluşturmamak üzere Ermeni muhacirlerinden isteyenlerin memleket dahiline
hükümetin kefil olması ve adli teminatı altında kabul edilebileceği bence de
uygun görüldüğünden, ona göre gereğinin yapılması arz olunur.
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Tuğgeneral
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, s. 373
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, E.U.
Basımevi. Ankara. Haziran 1953. Sayı: 4. Vesika No: 8
Harbiye Nezareti’ne
Havza, 12 Haziran 1919
29.5.1919'da Pasinler kazasının Isısu köyü
civarında biri gövdesinden ikiye ayrılmış, diğeri altı yerinden süngü ve
kurşunla yaralanmış, yaklaşık on beş yaşındaki bir çocuğun da burun, göz ve
kulakları kesilmiş olmak üzere vahşice ve gaddarca katledilmiş üç Müslüman
cesedi bulunmuştur.
... Olay hakkında Erzurum Ingiliz
temsilcisinden alınan yazılı cevapta, bu cinayetin Oltu'nun on sekiz kilometre
kadar doğusundaki Pernos köyünün eski sakinlerinden olan Ermeniler tarafından
yapılmış olmasının muhtemel olduğu ... Bu biçarelerin cesetlerinde görülen
vahşet ve acımasızlık belirtilerinden de yapanların Ermeni olduğuna ihtimal
verdireceği bildirildiği anlaşılmaktadır. Adı geçen temsilci, 1918 senesinde
Ermenilerin ailelerini ve aciz olanları geriye gönderdikten sonra silahlı
gençleriyle kurdukları çeteler vasıtasıyla bilhassa Erzurum ve havalisi
halkını feci bir surette katlettikleri, şimdi Savunma Bakanlığı'nda bulunan
resmi belgelerle bütün dünya gözünde ortaya serilmiş ve dolayısıyla Pernos
köyünde yapıldığı ihbar edilen katliamın olmadığı ve sırf cinayeti örtmek için
yazılmış olduğuna şüphe bulunmadığına dair cevap verildiği bildirilmektedir.
Hakikaten cinayet Ingiliz temsilci tarafından bildirildiği şekilde kabul
edildiği takdirde, Türkiye'ye dönmek üzere sınıra yaklaşan bu Ermenilerin hala
vahşet ve cinayetlerine devam edecekleri ve Müslümanları birer birer imhadan
geri durmayacakları hakkındaki Doğu vilayetleri halkının korku ve kanaatleri
doğrulanmakta. ...
9. Ordu Kıtaları Müfettişi
Tuğgeneral
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 2, s. 374
Erzurum Vilayeti’ne
15 Haziran 1919
1. Culfa ve Nahçivan tarafındaki Ermeniler
Islamlara karşı son derece gaddar ve haince davranmakta ve Islamların
silahlarını toplamak için şiddet göstermekte imişler. ...
2. Ermeniler yakında Rus Bolşevikleriyle
Azerbaycan Türk Ordusunun gelerek kendilerini mahvedeceklerini düşünerek
hiçbir yardımları dokunmayan Ingilizlere lanet okuyorlarmış.
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, s. 381
Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve
Beyannameleri. Derleyen: Nimet Arslan. Cilt:IV. Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü
Yayını, Ankara. 1964. s. 32.
Mustafa Onar. Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı
Yazışmaları I, T.C. Kültür Bakanlığı Atatürk Dizisi: 45, Ankara. 1995.
s.71-72.
Diyarbekir’de Cemil Paşazade Kasım Bey’e
16 Haziran 1919
...
Kürtlerin devletten ayrılarak Ingilizlerin
himayesinde bağımsız Kürdistan kurmaları teorisini tasvip etmem. Çünkü bu
teori, muhakkak Ermenistan lehine Ingilizler tarafından tertip edilmiş bir
plandır. Bayazıt sancağına resmen gelen ve beraberinde bir Ermeni subayı
bulunan Ingiliz temsilcisi, o havalinin Ermenistan olduğu ve bu keyfiyetin
tebliği kararlaştırılmış olduğundan, Ermeni askerleri himayesinde Ermeni
muhacirlerinin dönmeye başlayacağını resmen bildirdi. Tabii ki bunu reddettim
ve edeceğim.
...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 2, s. 388-389.
- Atatürk Özel Arşivinden Seçmeler IV,
Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara. 1996,
s. 31-35, Belge No: 11.
15. Kolordu Kumandanı Kazım Paşa
Hazretleri’ne
Amasya, 16 Haziran 1919
...
2. Doğu vilayetleri halkının, Ermeni
çetelerinin acımasızlığına ve taarruzlarına hedef olmuş, en büyük felaketi
görmüş bir unsur olmak sıfatıyla, birlik ve fedakarlık lüzumunu en önce takdir
ettikleri iftiharla görülmektedir. Fakat Anadolu’nun öteki tarafları böyle
değildir. Siyasi zümrelerin şimdiye kadar menfaatleri uğrunda halkı oyuncak
kabul etmiş olmaları, ahalide her türlü teşkilata karşı bir tür çekingenlik
doğurmuştur.
...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, s. 390-391.
Atatürk'ün Özel Arşivinden Seçmeler IV,
Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara. 1996,
s. 40-44, Belge No: 13.
Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve
Beyannameleri, Derleyen: Nimet Arsan, Cilt: IV, Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü
Yayını, Ankara, 1964, s. 34-35.
Bitlis Vilayeti Vekaleti’ne
17 Haziran 1919
...
2. Doğu vilayetlerimizin hemen hepsinde
kurulup şekillenmiş olan işbu Müdafaai Hukuku Milliye ve Reddi-i Ilhak
Cemiyeti’nin vilayetinizde de açılıp açılmadığını yazınızdan çıkartamadım.
Düşmanlarımızın Türk ve Kürdün ezici çoğunluğuna rağmen doğu vilayetlerimizi
Ermenilere hediye ettikleri er ve geç Izmir gibi ve belki de daha feci bir
akıbete uğrayacağı pek muhtemeldir. Milletin ortak azim ve iradesini aleme
ilan edecek, fiili bir tecavüz ve sapma karşısında namus ve bağımsızlığını
savunacak kudretli bir milli teşkilatın tamamlanamamış olmasını, Van ve Bitlis
gibi Ermenilerce hedef alınmış sınır vilayetlerimizin yakın geleceği
bakımından çok acı ve tehlikeli görmekteyim.
...
3. Ordu Müfettişi
Padişahın Fahri Yaveri
Tuğgeneral
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, ss. 393.
Atatürk’ün Özel Arşivinden Seçmeler IV,
Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara. 1996,
s. 45-47, Belge No: 14.
Erzurum Vilayeti’ne
19 Haziran 1919
13. Kolordu’nun verdiği bilgiye göre,
Amerikalı Miss Suckot adındaki bir kadın Diyarbekir’den Silvan’a giderek
Beşiri kazasına dönmüştür.
Adı geçen, dolaştığı Ermeni köylerinde
Ermeni nüfus miktarı hakkında araştırma yapmaktadır.
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 2, s. 399
Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve
Beyannameleri, Derleyen: Nimet Arsan, Cilt: IV, Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü
Yayını, Ankara, 1964, s. 37.
Mustafa Onar. Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı
Yazışmaları I, T.C. Kültür Bakanlığı Atatürk Dizisi: 45, Ankara. 1995. s.79.
15. Kolordu Kumandanlığı’na
24 Haziran 1919
Doğu vakaları hakkındaki istihbarat
aşağıdadır:
1. Ermeni Hükümeti Cumhuriyesi’nin hali
hazırda üç tümen askeri varmış, gönüllülerden bir dördüncü tümen kurulması
arzu olunuyormuş. Fakat kimse icabet etmediğinden mümkün olmamış.
2. Mevcut tümenler iki taburlu ikişer
piyade alayından mürekkep olup taburda dört makineli tüfek ve iki dağ topu
varmış; bütün Ermeni ordusunda altı adet sahra topu bulunuyormuş.
3. Tümenlerin mevcudu sekiz yüz eri
geçmemiş olup sahra toplarının hayvanları olmadığından katırla harp edilmekte
imiş.
4. Ermenistan Harbiye Nazırı eski Rus
generallerinden Nazarıekov imiş....
--------------------------------------------------------------------------------
- Atatürk’ün Bütün Eserleri (ATABE) c.3,
Kaynak Yayınları, 2000, s. 119
Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve
Beyannameleri, Derleyen: Nimet Arsan, Cilt: IV, Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü
Yayını, Ankara, 1964, s. 44-45.
Bekir Sami Beyefendi’ye
Erzurum, Temmuz 1919
...
Eğitimin yaygınlaştırılıp
genelleştirilmesinden maksat nedir? Ilk hatırımıza gelen, memleketin her
tarafında Amerikan mekteplerinin tesisidir. Çünkü daha şimdiden yalnız
Sivas’ta 25 kadar müessese meydana getirmişlerdir ki, yalnız bir tanesinde bin
beş yüz kadar Ermeni talebe vardır. Dolayısıyla Osmanlı ve Islami eğitimin
yaygınlaştırılıp genişletilmesi ile bu teşebbüsün birleştirilmesi şekli nasıl
olacaktır?
...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 244
Harbiye Nazırı Ferid Paşa ile Telgraf
Başında Konuşma
5 Temmuz 1919
Dünkü telgrafınızda Paris Konferansı
kararlarına boyun eğmekten başka yapılacak bir şey görülmediği beyan
buyuruluyordu. Bu kararlar nelerdir? Ajansların en son tebligatı milli
bağımsızlığımızı ve mukadderatımızı pek ümitsiz bir halde gösteriyor. Mesela
Paris Konferansı Trakya, Pontus, Izmir, Kilikya meselelerini devletin aleyhine
olarak tayin etmiş ve Doğu Vilayetleri’nde de Ermenistan hakimiyetini kabul ve
teyid eylemiş ise bu kararlara boyun eğmek için vekalet ve yetkiyi alan ve
takdir eden kimlerdir? Sadrazam Paşa hazretleri vatan ve milletin mukaddes
hukukunu imha eden bu fena vaziyetleri önlemek ve gidermek için ne gibi olumlu
ve maddi teminatla ve ümitle dönüyorlar?
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.3, s. 145
Harbiye Nazırı Ferid Paşa Hazretlerine
Erzurum, 6 Temmuz 1919
...
Devlet ve milletimizin parçalanması ve
Ermeni ve Yunan esaretine düşülmesi söz konusudur. Altı yüz elli sene
efendilik eden bir milletin ve onun başında mübarek bir hanedanın köle
mevkiine düşmesi kolay bir hadise değildir.
...
3. Ordu Müfettişi
Fahri Yaveri Hazreti Şehriyari
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.3, s. 149
Kolordu Kumandanlarına
Erzurum, 8 Temmuz 1919
Mübarek vatan ve milleti parçalanmak
tehlikesinden kurtarmak ve Yunan ve Ermeni emellerine kurban etmemek için
açılan milli mücahede uğrunda milletle beraber serbest surette çalışmaya resmi
ve askeri sıfatım artık mani olmaya başladı. Bu mukaddes gaye için milletle
beraber nihayete kadar çalışmaya mukaddesatım adına söz vermiş olduğum için
pek aşığı bulunduğum yüce askerlik mesleğine bugün veda ve istifa ettim.
Bundan sonra mukaddes milli gayemiz için her türlü fedakarlıkla çalışmak üzere
sinei millette mücadele eden bir fert olarak bulunmakta olduğumu tekmil
Müdafaai Milliye ve Reddi Ilhak cemiyetlerine ve mülkiye merkezleri ile
askerlik şubeleri vasıtasıyla vatanın en ücra köşesine kadar tebliğ ve
anlatılmasına aracılığınızı ve hızlı vatanperverane yardımlarınızı hasseten
rica ederim.
3. Ordu Müfettişi
Fahri Yaveri Şehriyari
Mirliva
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.3, s. 160
Erzurum Kongresi’nde Konuşma
23 Temmuz 1919
...
Osmanlı tebaasından olan Rum ve Ermeni
unsurları, gördükleri teşvik ve yardımın neticesiyle de, milli namusumuzu
yaralayacak taşkınlıklardan başlıyarak, nihayet hazin ve kanlı safhalara
girinceye kadar küstahane tecavüzlere koyuldular.
...
Vatanın parçalanması söz konusu ve karar
olarak, Doğu Vilayetleri’mizde “Ermenistan”, Adana ve Kozan havalisinde
“Kilikya” adı ile yine Ermenistan; Batı Anadolu’nun Izmir ve Aydın havalisinde
Yunanistan; Trakya’da payitahtımızın kapısına kadar keza Yunanistan; Karadeniz
sahillerimizde “Pontus” Krallığı ve ondan sonra vatanın kalan kısımlarında da
yabancı işgal ve himayesi gibi, artık 650 seneden beri bağımsız olarak
saltanat sürmüş ve tarihi doğruluk ve yiğitliğini, vaktiyle Hindistan
sınırına, Afrika’nın ortasına ve Macaristan’ın batısına kadar yürütmüş olan bu
milletin, esarete, kölelik payesine indirilmesi ve nihayet bu devletin tarih
sayfasını kapatarak ebediyet mezarına defnetmek gibi, insaniyet ve medeniyetle
ve hele milliyet esaslarıyla bağdaşmayan emeller kabul ve onay yeri bulmuş ve
görülüyor ki, tatbikat devresi de başlamıştır.
...
Ermenistan’a gelince: Bir istila fikri
besleyen Ermeniler, Nahcivan’dan Oltu’ya kadar bütün Islam ahaliye baskı ve
bazı mahallerde katliam ve yağma yapıyorlar. Sınırlarımıza kadar Islamları
mahva mahkum ve göçe mecbur ederek Doğu Vilayetleri’miz hakkındaki emellerine
doğru emniyetle yaklaşmak ve bir taraftan da 400 bin olduğunu iddia ettikleri
Osmanlı Ermenisini bir dayanak olmak üzere memleketimize sürmek istiyorlar.
...
Şurada acıklı bir hakikat olmak üzere arz
edeyim ki, memleketimizde külliyetli yabancı parası ve birçok propagandalar
cereyan ediyor. Bundaki gaye, pek aşikardır ki, milli hareketi neticesiz
bırakmak, milli emelleri felce uğratmak, Yunan, Ermeni emellerini ve vatanın
bazı mühim kısımlarını işgal gayelerini kolaylaştırmaktır.
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 183-186
Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Gnkur.
BAsımevi, Ankara, Ekim 1982 Sayı:82, Belge No: 1786.
Kemal Atatürk, Nutuk, c.III. Vesikalar,
Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, Istanbul, 1961, Vesika: 38. s 926-931.
Ankara’da 20. Kolordu Kumandanı Ali Fuat
Paşa’ya
3 Ağustos 1919
... Milli cereyanın hakiki ve kati
sebepleri, Izmir vakalarından, Ermeni istilası tehlikelerinden doğmuş olup
Erzurum Kongresi’nin bütün ruh ve gayesi Ittihatçılığın, Itilafçılığın,
velhasıl particilikle her türlü siyasi cereyanların üzerindedir.
...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 252.
Ali Fuat Cebesoy, Milli Mücadele
Hatıraları, Vatan Neşriyat, Istanbul, 1953, s. 139-140
Atatürk’ün Toplanmamış Telgrafları,
Derleyen: Dr. Utkan Kocatürk, Edebiyat Yayınevi, Ankara, 1971. s. 9-10.
Erzurum Kongresi Beyannamesi
7 Ağustos 1919
Mütareke yapıldıktan sonra gittikçe artan
anlaşma tanımaz muameleler ve Izmir, Antalya, Adana ve havalisi gibi
memleketimizin önemli kısımlarının fiilen işgali ve Aydın vilayetinde yapılan
tahammül edilmez Yunan faciaları ve Ermenilerin Kafkasya içinde sınırlarımıza
kadar dayanan Islam katliamı ve imhası siyasetiyle istila hazırlıkları gibi
hadiseler karşısında kendini en yakın ve en kanlı tehlikeler karşısında ...
gören Doğu Anadolu vilayetlerinin mukaddesatını bizzat korumak gayesiyle
yapılan Erzurum Kongresi 7 Ağustos 1919 tarihinde çalışmasına son vererek
aşağıdaki kararları aldı:
1. Trabzon vilayeti ve Canik sancağı ile
Vilayatı Şarkıye adını taşıyan Erzurum, Sivas, Diyarbekir, Mamuretilaziz
(Elazığ), Van, Bitlis vilayetleri ve bu saha dahilindeki bağımsız sancaklar,
hiçbir sebep ve bahane ile yekdiğerinden ve Osmanlı camiasından ayrılmak
imkanı tasavvur edilmeyen bir bütündür.
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 239
Atatürk'ün Samsun'a çıkışı ve Kurtuluş
Savaşı'nın Başlatılmasına Dair Belgeler, ATASE Yayınları, Ankara, 1999, s.
219-223
Atatürk'ün Özel Arşivinden Seçmeler,
Hazırlayan: Genelkurmay Askeri Tarih ve Startejik Etüt Başkanlığı, Kültür
Bakanlığı Yayınları
Erzurum Kongresi Beyannamesi
7 Ağustos 1919
Mütareke yapıldıktan sonra gittikçe artan
anlaşma tanımaz muameleler ve Izmir, Antalya, Adana ve havalisi gibi
memleketimizin önemli kısımlarının fiilen işgali ve Aydın vilayetinde yapılan
tahammül edilmez Yunan faciaları ve Ermenilerin Kafkasya içinde sınırlarımıza
kadar dayanan Islam katliamı ve imhası siyasetiyle istila hazırlıkları gibi
hadiseler karşısında kendini en yakın ve en kanlı tehlikeler karşısında ...
gören Doğu Anadolu vilayetlerinin mukaddesatını bizzat korumak gayesiyle
yapılan Erzurum Kongresi 7 Ağustos 1919 tarihinde çalışmasına son vererek
aşağıdaki kararları aldı:
1. Trabzon vilayeti ve Canik sancağı ile
Vilayatı Şarkıye adını taşıyan Erzurum, Sivas, Diyarbekir, Mamuretilaziz
(Elazığ), Van, Bitlis vilayetleri ve bu saha dahilindeki bağımsız sancaklar,
hiçbir sebep ve bahane ile yekdiğerinden ve Osmanlı camiasından ayrılmak
imkanı tasavvur edilmeyen bir bütündür.
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 239
Atatürk'ün Samsun'a çıkışı ve Kurtuluş
Savaşı'nın Başlatılmasına Dair Belgeler, ATASE Yayınları, Ankara, 1999, s.
219-223
Atatürk'ün Özel Arşivinden Seçmeler,
Hazırlayan: Genelkurmay Askeri Tarih ve Startejik Etüt Başkanlığı, Kültür
Bakanlığı Yayınları
Şeyh Mahmut Efendi Hazretlerine
Erzurum, 13 Ağustos 1919
...
Yurdumuzun Ermeni ayakları altında
çiğnenmesine ve ulusumuzun Ermenilere tutsak olmasına olur verecek hiçbir
Müslüman düşünülemez. Düşmanlarımızın her yerdeki davranışları hep yurdun
parçalanması ve ulusumuzun tutsak olması amacına yöneliktir. Ulustan güç
almayan ve tutsak durumunda bulunan hükümet beceriksizlikten başka bir eylem
gösterememiştir.
...
--------------------------------------------------------------------------------
Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları,
c.I, s. 124, 125)
Norşinli Şeyh Ziyaettin Efendi
Hazretlerine
Erzurum, 13 Ağustos 1919
...
Bugün Doğu Illerimizin Ermenilere armağan
edilmek için direnildiğini bilmektesiniz. Ulusa dayanmayan Istanbul’daki
hükümetin, bütün bu düşman saldırıları karşısında beceriksiz ve hiç durumunda
kalarak ulus haklarını ve ülkeyi savunamamakta olduğu kesinleşmiştir. Bu
nedenle, ulusumuzun varlığını ve birliğini bütün dünyaya göstermek ve
haklarımızın kişisel kararlarla yok olmasına izin veremeyeceğimizi anlatmak
amacı ile ... resmi orun ve sanımdan ayrılarak ulusun içinde ve ulusla
birlikte çalışmaktan başka çıkar yol görmedim ve askerlikten ayrıldım.
...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları c.
I, s. 125, 126)
Garzan’da Cemil Çeto Beye
Erzurum, 13 Ağustos 1919
...
... Ateşkes Antlaşmasından sonra Itilaf
Devletleri, devlet ve ulusumuzun haklarına hiçbir zaman uymayıp ülkemizi ve
Doğu Illerimizi Ermenilere vermek, Batı illerimizden Izmir gibi en bayındır
yerleri Rumlara armağan etmek, Karadeniz kıyılarında bir Pontus Rum hükümeti
kurmak çabalarına düştüler. Bir yandan da Ingilizler, Diyarbakır ve çevresi
halkını kandırarak türlü türlü yönler vermeye kalkıştılar.
...
... Anadolu ve Rumeli’nin bütün illerinde
Müdafaa-i Hukuk dernekleri kurulmuştur. Doğu Anadolu illeri ve bağımsız
sancakları delegelerinden oluşmak üzere Erzurum’da bir kongre yapıldı. Böylece
bütün Doğu Anadolu halkı birleşti. ...
Birkaç güne dek Anadolu ve Rumeli
illerinden oluşmak üzere Sivas’ta genel bir kongre toplanacaktır. Böylelikle
de bütün ulus birlik olarak haklarını savunacak duruma gelecektir. ...
... Çalışma ve çabalarınızla o yörede
örgütün sunduğum tüzüğüne uygun olarak en kısa sürede kurulacağına ve
Ingilizlerin ulusumuzu parçalamaya ve ülkemizi Ermeni ayakları altında
çiğnetmeye yönelik entrikalarına olanak verilmeyeceğine inanıyorum.
...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları,
c.I, s. 126-127
12. ve 20. Kolordu Kumandanlıklarına
Erzurum, 21 Ağustos 1919
Dersaadet’te çeşitli partilerin Amerika
heyetine verilmek üzere aldıkları kararlar burada Heyeti Temsiliye’mizce son
derece üzüntü ve acı verici görüldü. Çünkü birinci maddede Ermenistan’a Doğu
Vilayetleri’nden arazi bırakılması söz konusu olmaktadır. Halbuki ezici
çoğunluğu Türk ve Kürt olan bu vilayetlerden bir karış toprağın bile Ermeniler
hesabına kaydının bugün için fiilen mümkün olamayacağı şöyle dursun, unsurlar
arasındaki nefret ve intikam hissinin dehşet ve şiddeti, Osmanlı Ermenilerinin
geri gelmesi halinde bile vilayetler dahilinde yoğun olarak iskanlarını
tehlikeli göstermektedir. Dolayısıyla suç işlememiş Osmanlı Ermenilerine
yapılacak bir şey olamayacaktır. Üçüncü maddede Erzincan ve Sivas arasında
yoğun bir Ermenilik hayali ilimsizlik ve vukufsuzluktan başka bir şey
değildir. Harpten evvel bile buralarda oturanlar, büyük kısmı Türk ve küçük
kısmı Zaza denilen Kürtlerden ve pek az da Ermenilerden ibaret idi. Bugün ise
varlığından bahsedilecek miktarda Ermeni yoktur, dolayısıyla bu gibi
cemiyetler yetkilerini takdir etmeli ve bir iş yapmak isterlerse hiç olmazsa
Harbiye ve Hariciye Nezaretlerinin barış hazırlıkları arasında yaptığı resmi
istatistik ve grafiklere olsun müracaat zahmetinden kaçınmamalıdır. Işbu
telgrafın aynen Istanbul’a gönderilmesini rica ederiz.
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 288
Kemal Atatürk, Nutuk, c.I. Vesikalar, Türk
Devrim Tarihi Enstitüsü, Istanbul, 1961, s 100.
Tamim
Erzurum, 22 Ağustos 1919
Istanbul'da Rumlarla Ermenilerin
Çalışmaları
Güvenilir kaynaklardan edilen bilgilere göre, Istanbul Rum Patrikhanesi'nde
(Mavri Mira) adında bir kurul oluşturulmuştur. ...
Kurula doğrudan doğruya Venizelos direktif
veriyor. ...
Görevi: Osmanlı illerinde çeteler kurmak
ve yönetmek, mitingler ve propagandalar yapmaktır. ...
...
Ermeni patriği Zaven Efendi de Mavri Mira
örgütünce satın alınmıştır.
...
... Anadolu'da Trabzon ve Samsun cephane
dağıtım yeridir. ...
Ermeni hazırlığı da bütünüyle Rum
hazırlığı gibidir.
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları,
c.I, s. 136
Müdafaai Hukuk Cemiyeti Erzurum Merkez
Heyeti'ne
Erzurum, 24 Ağustos 1919
Alınan sağlam bilgilere göre
Dersaadet'teki Amerika inceleme heyeti, raporlarını Amerika'ya
göndermişlerdir. Raporlarında sözü edilen esas noktaların aşağıdaki gibi
olduğu anlaşılmıştır.
1. Milletimizin birliğini korumak.
2. Memleketimize süratle yardım etmek.
...
4. Milletin aydın çoğunluğunun Amerika
yardımı taraftarı olduğu.
Bundan başka, Amerikalılar, milletimiz tarafından yardım hakkında müracaat
olunursa aşağıdaki noktaların açıkça talebini tavsiye etmekte oldukları
bildirilmiştir.
1. Ermenilere katiyen arazi verilmemesi.
2. Yabancı birliklerin Osmanlı
memleketinden ve bilhassa Istanbul'dan çıkarılması.
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 302
Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Gnkur.
Basımevi, Ankara, Eylül 1978 Sayı:77, Belge No: 1695.
Kastamonu Komutanı Albay Osman ve Vali
Vekili Ferid Bey'le Telgraf Görüşmesi
Eylül 1919
...
(Mustafa Kemal): Ermenistan Cumhuriyeti
denmekle maruf Erivan ve Nahcivan Ermenileri kendilerini hakikaten bir devlet
olmuş zannıyla bazı mertebe vaziyetler almaya kalkıştı.... Son günlerde
Nahcivan civarında Azerbaycan Islam kuvvetleriyle Ermenilerin yegane tümeni
karşı karşıya geldi, vuku bulan mühim bir muharebede Ermeniler tamamen
dağıldılar ve perişan oldular ve bunun neticesinde Nahcivan'da bir Islami
hükümet teşekkül etti. Ermenistan Cumhuriyeti'nin gösterdiği kabiliyetsizlik
Avrupa ve bilhassa Amerika nezdinde tamamen meydana çıkmıştır.
Ermenilerin bağımsız bir hükümet olarak
devlet idare edemeyeceklerine kanaat eylemişlerdir. Belki Osmanlı hükümetinin
bir vilayet veya eyaleti olabilir, denilmektedir. Hele memaliki mahrusei
şahane (padişahın ülkesi) dahilinde öteden beri ortaya atılan Ermenistan
muhtariyeti ve sair gibi teklifler artık tamamen kuvvetini kaybetmiştir. Adana
havalisinde Fransızlara yaslanan Ermeniler de son günlerde asık yüzler görmeye
başladılar. ...
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 4, s. 97
Sivas Kongresi'nde Kongre Reisi Mustafa
Kemal Paşa Hazretleri Tarafından Yapılan Açış Konuşması
4 Eylül 1919
...
Doğuda Ermeniler Kızılarmağa kadar
genişleme hazırlıklarına ve şimdiden sınırlarımıza kadar dayanan katliam
siyasetine başladı.
...
... Doğuda son harbin her türlü sıkıntı ve
acılarını görmüş ve bilhassa Ermenilerin vahşet ve zulümlerine sahne olmuş
yaslı sınır vilayetlerimiz milli namus ve bağımsızlığı kurtarmak maksadıyla
Müdafaa Hukuku Milliye, Muhafazai Hukuku Milliye cemiyetleri kurdular. ...
...
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 3, s. 311, 312
Sivas Kongresi Beyannamesi
11 Eylül 1919
...
3. Osmanlı memleketinin herhangi bir
parçasına karşı yapılacak müdahale ve işgale ve bilhassa vatanımız içinde
bağımsız birer Rumluk ve Ermenilik teşkili gayesine yönelik harekata karşı
Aydın, Manisa, Balıkesir cephelerinde milli mücahedelerde olduğu gibi birlikte
müdafaa ve mukavemet meşru esası kabul edilmiştir.
4. Öteden beri aynı vatan içinde birlikte
yaşadığımız bütün Müslüman olmayan unsurların her türlü hukuki eşitlikleri
tamamıyla mahfuz olduğundan, adı geçen unsurlara siyasi hakimiyetimizi ve
toplumsal dengemizi bozacak imtiyazlar verilmesi kabul edilmeyecektir. ...
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 3, s. 361
Atatürk'ün Özel Arşivinden Seçmeler,
Hazırlayan: Genelkurmay Askeri Tarih ve Startejik Etüt Başkanlığı, Kültür
Bakanlığı Yayınları: 408, Ankara, 1981, s. 45-50.
Dersaadet'te Müşir Fuat Paşa'ya
Sivas, 17 Eylül 1919
Paşa Hazretleri,
Mütareke gününden beri Rum ve Ermenilerin,
Itilaf Devletleri teşvik ve himayesi altında nasıl milli izzeti nefsimizi
yaraladıklarını, ne suretle saltanat ve hükümet hakkını ayaklar altına
aldıklarını buradan tekrarla, bütün milletle beraber kan ağlayan saf ve
hamiyetli kalbinizi kederlendirmek istemem. Bu nankör ırkların küstahlıklarına
eklenen Itilaf devletlerinin hak tanımaz muameleleri ve vatanımızı parçalama
kararları, nihayet Izmir feci vakası ile mahvolma tehlikesi ve esaret
alçaklığı karşısında kalan bu matemzede koca milletin temiz vicdanında bir
birlik uyandırdı.
...
--------------------------------------------------------------------------------
Atatürk'ün Bütün Eserleri (ATABE), c. 4,
Kaynak Yayınları, 2000, s. 60
Atatürk'ün Özel Arşivinden Seçmeler,
Hazırlayan: Genelkurmay Askeri Tarih ve Startejik Etüt Başkanlığı, Kültür
Bakanlığı Yayınları: 408, Ankara, 1981. s. 68-73.
15. Kolordu Kumandanlığı'na
21 Eylül 1919
General Harbord, maiyetiyle dün buraya
geldi. Kendi arzusu üzerine gayet gizlice 3-4 saat kadar konuştuk.... Adı
geçenin sorduğu soruların başlıcaları şunlardır:
...
2. Müslüman olmayan unsurlar ve bilhassa
Ermeniler hakkındaki görüşümüz
...
Bu sorulara uzun uzadıya verilen izahatlı
cevaplarda aşağıdaki noktalar anlatılmıştır:
...
2. Memleketimizde yaşayan bütün Müslüman
olmayan unsurlarla olduğu gibi Ermenilere de hiçbir kötü kastımız yoktur.
Bilakis onların her türlü tabiiyet haklarına tamamen riayetkarız. Bunun aksi
olarak yayınlar, düzmeceden ve Ingilizlerin aldatmacasından ibarettir.
...
... General, ayrıca, Erzurum'da kırk bin
kişilik bir kuvvetin toplanarak Ermenistan'a taarruz ve bu şekilde Turanilik
gayesinin elde edilmesine çalışılacağı hakkında söylentiler mevcut olduğunu
ifade etmiştir. Cevaben, bunun katiyen asıl ve esası olmadığı ve tekmil Doğu
Vilayetleri'ndeki kuvvetin on bin kadar bulunduğu ifade edilmiştir.
Refakatlerindeki Hüseyin Bey'i Erzurum Heyeti Merkeziyesi'yle temasa
getirerek, oradaki Ermeni facialarının hala mevcut eserlerinin gösterilmesi
uygun olur. Hüseyin Bey'e icap eden şeyler söylenmiştir, Efendim. Mustafa
Kemal.
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 4, s. 82, 83
Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve
Beyannameleri, Derleyen: Nimet Arsan, Cilt: IV, Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü
Yayını, Ankara, 1964, s. 72-73.
Padişah'a, Beyannamesi Üzerine Yazılan
Telgraf
Sivas, 22 Eylül 1919
...
... Milleti yabancı ihtiraslarına feda
eden bu kabinenin milli arzuya aykırı olarak mevkiinde kalması, pek büyük
felaketler çekmekte ve hazırlamaktadır. Bütün cihan, mülkü hümayunlarında
sükun ve asayişi beklerken vilayetlere çekilen telgrafnamelerle, bir taraftan
itaat eden aşiretleri ahali fertleri üzerine teşvik ile beraber, memaliki
şahanenizin karışıklık içinde ve yardıma muhtaç olduğunu resmen beyan ederek
yabancı müdahalesini davet eyleyen, diğer taraftan Doğu Vilayetleri'nde geniş
bir Ermenistan teşkiline ve Toros silsilesinin güneyinde kalan yerleri terke
hazır bulunduğunu ifade ile, dahili ve harici düşmanlarımızın emellerini
destelemek ve tatmin etmek isteyen bir kabinenin iktidar mevkiinde kalmasını
zat ve mülükü hümayunlarınızın düşmanlarınızdan başka hiç kimse arzu etmez.
...
Anadolu ve Rumeli Heyeti Temsiliyesi
namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 4, s. 92
Atatürk'ün Samsun'a çıkışı ve Kurtuluş
Savaşı'nın Başlatılmasına Dair Belgeler, ATASE Yayınları, Ankara, 1999, s.
348-356
Kemal Atatürk, Nutuk, c.III. Vesikalar,
Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, Istanbul, 1961, Vesika No:99. s. 1007-1009.
20, 3, 13, 12. Kolordu Komutanlıklarına
Adana, Antep, Maraş ve Urfa Merkez Kurullarına
Sivas, 22 Eylül 1919
Ateşkes sonrasında hükümetimizin Adana ili
ile Antep, Maraş, Urfa sancaklarını bırakma güçsüzlüğünde bulunması, bu yörede
Fransız ve Ingiliz koruyuculuğu altında Ermeni işgalini ve örgütlenmesini
kesinleştirmiş ve bunlar, o il ve sancakları Ermenileştirmek amacı ile bir
yıla yakın bir süre çalışma göstermiş ve çok üzücü ki, büyük çoğunluğu
kendilerinde olmasına karşın, şimdiye dek örgütten yoksun bulunan Türklerin
bireysel özverililikleri verimli olmamış ve her gün saldıran Ermeniler,
çalışmalarını amaçları doğrultusunda yürütmüşlerdir.
...
1. Şimdiye dek yapılan saldırıların türü
aşağıda özetlenir:
A. Fransız ve Ingiliz görevlileri ile
Ermeni komitelerinin ve oralarda bulunan Ermeni topluluğunun açıktan açığa
Müslümanların haklarına saldırmaları.
B. Osmanlı topraklarının değişik
yerlerinde oturan Ermenilerin buralara göçlerinin kolaylaştırılması ve burada
sayılarının artırılması.
C. Yabancı üniforması ile Ermeni
birliklerinin buralara gönderilmesi ve buradakilerle birleştirilmesi.
D. Islam halkın az zamanda ekonomik ve
başka baskılarla yok edilmesi ve öldürülmesi ve göçe zorlanması.
E. Aralarına aşamalı olarak sokulan
bölücülükle Islam halkının yabancı koruyuculuğunu istemek zorunda bırakılması.
...
Anadolu ve Rumeli
Müdafaa-i Hukuk Derneği
Heyeti Temsiliyesi
--------------------------------------------------------------------------------
Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları, c.
I, s. 183-184
General Harbord'a Verilen Muhtıra
24 Eylül 1919
...
Eski zamanlardan beri ortak bir hayat
yaşadığımız Müslüman olmayan unsurlar, Itilaf devletleri tarafından
kendilerine gösterilen teveccühten cesaret alarak, millet ve devletin itibar
ve haklarına açık hücumlara başladılar.
...
Kendileriyle çok uzun bir zaman bir arada
yaşadığımız Müslüman olmayan vatandaşlarımız (Ermeniler, Rumlar, Yahudiler
vs.) hakkında en iyi niyetlerle samimi duygular beslemekten ve onları da
bizimle tam bir eşitlikte düşünmekten başka bir görüşümüz veya hissiyatımız
yoktur. Mutlak surette inanıyoruz ki, eğer memleket, ta içinde şimdiye kadar
faaliyette bulunan kötü tesirler ve telkinlerden kurtulursa, Imparatorluğun
çeşitli ırkları birbirleriyle tam bir barış içinde yaşacaklar ve ortak, mesut
ve müreffeh bir hayat süreceklerdir.
...
Merkezi Erivan olan Ermeni Cumhuriyeti'ne
karşı dostça olmayan hiçbir niyetimiz yoktur.... Bu yeni devletteki Ermeniler,
Ermeni müfreze kumandanının emirleriyle, Müslüman unsuru imha etmek üzere
faaliyette bulunuyorlar. Bu emirlerin suretlerini gözlerimizle gördük.
Erivan'daki Ermenilerin, Müslümanların imha siyaseti güttükleri ve bu kanlı
vahşet dalgasının sınırlarımıza kadar genişlediği, sınırlarımızın, öbür
taraftan, ölümden kaçan sayısız Müslümanla dolu olmasıyla da teyit edilmiş
oluyor. Diğer taraftan, Erivan hükümeti, sınırın bu tarafında top ateşi açmak
suretiyle doğrudan doğruya tahrik faaliyetlerine de kalkışmıştır.
Ingilizler, bu hareketlerin cereyanı
esnasında, bir yandan Ermenilerin Müslümanlara karşı tutumlarını teşvik
ettiler, hatta onları bu konuda kışkırttılar, diğer taraftan Ermenilerin
tecavüzlerini bize sayıp döktüler ve bunları tahammül edilemez hareketler
olarak nitelediler ve bu komşu devlete saldırarak misillemede bulunmaya bizi
zorladılar. Fakat biz hakikatin kendini göstereceğinden emin olarak Ermeni
tahriklerine tahammül ettik ve Ingilizlerin öfkelerini fark etmemiş göründük.
Hakikaten, bizi Ermenilere saldırmaya teşvik eden ve bu şekilde kendi
bölüklerini o topraklara gönderebilmelerini sağlayacak bir ortam yaratmayı
planlayan Ingilizlerin tutumlarını meydana çıkarabileceğimizi düşündük.
Ingilizlerin bütün bu manevraları, Kafkasya'yı boşaltmaları mecburiyetini
hissettikten sonra, onların subay ve temsilcileri tarafından başlatıldı.
...
Erzurum ve Van'daki Müslümanların ve
bilhassa sınır bölgelerinde yaşayanların; Ermenistan'da cereyan eden katliama
dair her gün aldıkları haberler ve ölümden kaçan ve ağlanacak vaziyette olan
mültecilerin manzarası karşısında, büyük heyecana kapılmaları çok normaldir.
Galeyanın artmasına bir sebep de Ermenilerin sınırlarımız dışında top ateşi
tatbikatı yapmalarıdır....
...
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 4, s. 106, 108, 111
Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri
IV. Derleyen: Nimet Arsan. Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü Yayını, Ankara. 1964.
s. 74-84.
Tasviri Efkar Gazetesinin Sorularına Cevap
17 Ekim 1919
- Avrupaca teşkili tasavvur edilen Büyük
Ermenistan hakkında ne düşünüyorsunuz? Sizce Ermenistan sınırı ne olabilir?
Mustafa Kemal:
Mütareke'nin yapıldığı tarihteki sınırımız
dahilinde kalan vatan kısımlarından bir karış toprağın Ermenistan hükümetine
ilhakına millet katiyen razı değildir. Ben de bu meselede şüphesiz, bütün
milletin düşündüğünden başka türlü düşünemem.
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 4, s. 322
Ermeni Patriği Zaven Efendi'nin Mektubu
Üzerine Ileri, Tasviri Efkar, Yenigün ve Iradei Milliye Gazetelerinde
Yayımlanan Açıklama
21 Ekim 1919
Ermeni Patriği Zaven Efendi geçenlerde
Teologos gazetesinde yayımladığı bir mektubunda, birçok Ermeni ailelerinin,
son milli harekattan korkarak Erzincan, Erzurum, Samsun, Izmit ve Adapazarı
gibi Anadolu havalisinden göç etmekte olduklarını öne sürüyor ve bu şekilde
milletin sırf milli haklarını müdafaa emeliyle vücuda getirdiği birliği, bir
Ermeni veya Gayrimüslim unsurlar aleyhtarlığıyla şaibedar etmek istiyor. Bunun
için, hakikati bu kere ayrıca açıklamaya mecburiyet görülmüştür.
Evvela: Erzincan ve Erzurum havalisinden
göç eden katiyen hiçbir Ermeni ailesi yoktur.
...
... Birkaç zengin aile, kendilerince emin
gördükleri bir tarafa hanelerini nakletmişler ise de, bu da, Mütareke'den beri
Adana ve havalisinde ve bağımsız Ermenistan'daki çoğunluğu temin için, Ermeni
komiteleri ile bizzat Patrikhane'nin teşviklerine kapılan ailelerdir.
Anadolu'da genel asayiş ve unsurlar
arasında barış ve dostluğun ne kadar emin ve memnuniyet verici olduğunu,
geçenlerde Anadolu'yu baştan başa dolaşmış olan General Harbord'un riyaseti
altındaki Amerika Araştırma Heyeti ile Fransız Temsilcisi Binbaşı Labonne ve
keza Amerikalı Mr. Brown ve Harbiye Nezareti'nde Fransız irtibat subayı
Yüzbaşı Leatle ve Fransız Fevkalade Komiserliği maiyetinde Meur ve Sivas
Jandarma Mıntıka Müfettişi Binbaşı Brunot'nun raporları tasdik ve ispat
eyleyeceği üzere, Patrik Vekili Zaven Efendi'nin Teologos gazetesinde ne
maksatla yayımladığı malumunuz bulunan mektubun muhteviyatına lüzumundan fazla
ehemmiyet atfetmeyi lüzumsuz görürüz.
Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti
Heyeti Temsiliyesi namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
-ATABE, c. 4, s. 352, 353
Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri
IV. Derleyen: Nimet Arsan. Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü Yayını, Ankara. 1964.
s. 108-109.
Harbiye Nazırı Cemal Paşa Hazretlerine
Amasya, 23 Ekim 1919
Adana dahilinde, Ermenilerin Fransızlar
tarafından silahlandırıldığı ve Islamlarla boğazlaşmaya sevk edildikleri ve
Islam ahali arasında büyük bir heyecan ve galeyan olduğu ve bu heyecanın
Ulukışla havalisine kadar sirayet ettiği, mahallinden gizlice
bildirilmektedir. Bir taraftan da Ayıntap, Maraş'ın, Ingilizlerin çekilmesi
üzerine Fransızlar tarafından işgal edilmek üzere olduğundan üzülen ve itham
olunan ahalinin merkezi hükümetçe hal ve vaziyetlerinin müdafaası hakkında bir
teşebbüs vaki olmadığı, serzeniş makamında bildirilmektedir. Ahaliye ona göre
tavsiye ve nasihatlerde bulunulmak üzere, bu ahvalin cereyanı karşısında
hükümeti seniyenin Itilaf devletlerine karşı almaya karar verdiği vaziyet
hakkında aydınlatılmamızı ve Pozantı Telgraf Müdürü Ermeni olduğundan hemen
oradan uzaklaştırılmasını arz ve istirham eyleriz.
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 4, s. 365
Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Gnkur.
Basımevi, Ankara, Eylül 1978 Sayı:77, Belge No: 1695.
Le Temps Gazetesinin Sorularına Cevap
25 Ekim 1919
...
- Ermeni meselesi hakkında ne
düşünüyorsunuz? Erzurum ve Van, Bitlis vilayetlerinden pek sınırlı şekilde bir
miktar arazi terkine razı mıdırlar?
Mustafa Kemal:
- Osmanlı sınırı haricinde kurulan bir
Ermenistan'ı memnuniyetle görürüz.
...
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c. 4, s. 384
Harbiye Nazırı Cemal Paşa'ya
1 Kasım 1919
...
2. Sekiz yüz Ermeni, asker muhafazasında
Kayseri'den Kilikya'ya kadar naklolacağı ve bunların işgal bölgesine asker
muhafazasında sevk olunacağı duyulmuş olup, bu halin haklarında bugün türlü
türlü zulümler cereyan eden ve bütün Adana Müslüman kamuoyuna pek büyük kötü
tesir yapacağı muhakkak olduğundan, Kayseri Ulukışla yoluyla şimendiferle
sevkinin münasip olacağı düşünülmektedir. Keyfiyetin ona göre değiştirilmesine
devletlerinin yardımı ehemmiyetle rica olunur.
Heyeti Temsiliye namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- Atatürk'ün Bütün Eserleri (ATABE) c. 5,
Kaynak Yayınları, 2001, s. 60
Malatya Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk
Cemiyeti Heyeti Merkeziyesi'ne
1/2Kasım 1919
Mütareke şartlarına muhalif olarak Ingiliz
işgal kuvvetinin tahliye ettiği Maraş'a Fransız kuvvetleri girmekte ve oradaki
Ermeniler vasıtasıyla Müslüman kardeşlerimize karşı bir katliam icra etmekte
oldukları haber alındı. Cemiyetimizin Nizamnamesi doğrultusunda haksız işgale
karşı birlikte ve ittifakla müdafaa esası kabul edilmiş olduğundan, oradan
imdat isteyen din kardeşlerimize karşı Malatya'nın münasip coğrafyası
hasebiyle derhal yardım icrası icap ettiğinden, Elbistan kazasıyla orada
toplanan milli kuvvetlere yardım edilerek, Kuvayi Milliye'nin civar mahallerde
takviyesiyle milli müdafaanın muvaffakiyetinin temini lazımdır. Mühimmat ve
mitralyöz buradan yarın sevk edilecektir. Düşmanın imdat kuvveti almadan önce
uzaklaştırılması gereklidir. ...
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 63
Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Gnkur.
Basımevi, Ankara, Ocak 1997 Sayı:103, s. 72-73.
Elaziz Müdafaai Hukuk Cemiyeti Heyeti
Merkeziyesi'ne
Sivas, 3 Kasım 1919
... Maraş'ın canhıraşane imdatlarına mümkün olan maddi yardımları dahi
hızlandırmak icap eder, Fransız hükümeti arasında, birtakım Ermeni fedaileri
dahi mevcuttur....
Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti
Heyeti Temsiliyesi namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 79
15. Kolordu Kumandanlığı'na
Sivas, 4/5 Kasım1919
...
... Osmanlı tabiiyetini notalarla reddeden
Rum ve Ermeni unsurlarının isyan vaziyetlerini de bu vaziyete ilave etmek
lazım gelir.
...
... Itilaf devletleri ile Rum ve
Ermenilerin ortak ve yardımcıları bazı vatan haini siyasi partimizin Meclisi
Mebusan'a girmekten korkarak, bunun sırf milli teşkilat mensuplarına ait
olduğuna dair haberler yaymaları....
...
Heyeti Temsiliye namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 94, 95
Bursa'da 56. Tümen Kumandanlığı'na
Sivas, 7 Kasım 1919
Maraş'tan alınan sağlam malumatta, Maraş'ı
işgal eden Fransız kıtalarının yüzde yirmisi Fransız Cezayirli olup, geri
kalanı Osmanlı Ermenilerinden meydana gelen fedailerdir. Bunlar şehirde
namuslu Islam kadınlarına taarruz etmekte ve Müslüman ahaliye zulüm ve işkence
yapmaktadır. Dükkanlar bütünüyle kapalı, ahali heyecandadır. ...
...
Heyeti Temsiliye namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 94, 95
Harput Vali Vekili Servet Beyefendi'ye
Sivas, 9 Kasım 1919
... Kürtleri Osmanlı camiasından ayırmak,
Ingiliz boyunduruğuna sevk etmek, neticede Doğu Anadolu'muzu Ermenilere
çiğnetmeye yol açacak olan Kürdistan Teali Cemiyeti gibi zararlı bir
teşkilatın vicdan yerine yabancı parası taşıyan birkaç serserinin
memleketimize ekmek istedikleri fesat tohumunun Dersim'de revaç bulmuş olması
üzüntü vericidir.
... Meselenin layık olduğu ehemmiyetle
nazarı dikkate alınarak ayrılıkçı cereyanlara meydan verilmemesi, herkesçe
bilinen vatanperver gayretlerinizden beklenmektedir.
Heyeti Temsiliye namına
Mustafa Kemal.
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 128.
Atatürk'ün Özel Arşivinden Seçmeler IV, s.
151-153
Heyeti Temsiliye Kararı
10 Kasım 1919
...
15. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir
Paşa'nın, Fransızların Kilikya'da yerleşmeleri, Urfa, Ayıntap, Maraş'ın
işgaline ait son icraatları, Diyarbekir'in hiç olmazsa güney kısımlarının da
işgali ile bir emrivaki husule getirerek Küçük-Ermenistan teşkili gayesini
hedefledikleri hakkındaki pek isabetli görüşleri üzerine, Küçük - Ermenistan
teşkiline ve Kilikya'nın Fransızlar tarafından tamamen işgaline mani olmak
için, mülkiye memurlarının ve askeriyenin el ele vererek Adana vilayetinde ve
bağımsız sancaklarda karşı koyma vasıtalarını hazırlamaları ve hazır
bulundurmaları bütün alakadarlara yazıldı.
Mustafa Kemal
(ve üç imza)
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 129
Prof. Dr. Bekir Sıtkı Baykal, Heyet-i
Temsiliye Kararları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2. Basım: 1989,
s.51.
Bursa'da 56. Tümen Kumandanı Bekir Sami
Beyefendi'ye
Sivas, 10 Kasım 1919
... Zatıalinize, Yunanlıları Izmir'den
atın diyen Fransız, bunun evvela siyaseten, sonra bizim için şimdilik maddeten
mümkün olmadığını bildiği için, dalkavukluk ederek, teveccüh kazanmak için
söylemiştir. Haksız yere Adana'da oturan Ermenileri başımıza musallat eden,
şimdi de Urfa, Ayıntap, Maraş'ı işgal eden bir devlet, hiçbir vakit dostumuz
değildir. Bugün dostumuz yoktur. Ancak dostumuz, milli birliğimiz,
teşkilatımızdır, efendim.
Heyeti Temsiliye namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 130, 131
Atatürk'ün Milli Dış Politikası (Milli
Mücadele Dönemine Ait 100 Belge) 1919-1923, c.1, Kültür Bakanlığı Yayınları,
Ankara. 1992, s. 107-110.
Türk Istiklal Harbi, c.II, 2. Kısım,
Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1964, s. 348.
Heyeti Temsiliye Kararı
11 Kasım 1919
...
Adana vilayeti sınırında Ermeni Fransız
askeri tarafından yapılan zulümler dolayısıyla alınacak tedbirler hakkında 11.
Tümen Kumandanı Mümtaz ve Kilikya Kumandanı Binbaşı Kemal Beylerle irtibat
tesis olunması, Niğde Heyeti Merkeziyesi'ne cevaben yazıldı.
...
Mustafa Kemal
(Ve üç imza)
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 133
Prof. Dr. Bekir Sıtkı Baykal, Heyet-i
Temsiliye Kararları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2. Basım: 1989,
s.52-53.
Ayıntap, Maraş ve Urfa'nın Işgali Üzerine
Ingilizce Bildiri
12 Kasım 1919
...
Türkiye'nin bölünmesine yol açmak
düşüncesi ile Yunanlıların işgaline terk edilen Aydın vilayetinde uygulanan
katliamlar, baskı ve zulümler ve imha politikaları, Ermenileri maşa olarak
kullanmak suretiyle Fransızlar tarafından işgal edilen Adana vilayeti
dolayları ile Maraş ve Urfa mevkilerinde uygulananlarla aynıdır....
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 142
Heyeti Temsiliye Kararı
13 Kasım 1919
Ulukışla'nın Ömerli köyü civarında yedi
Müslümanın, Çiftehan civarındaki Ermeni Fransız askerleri tarafından katli
dolayısıyla bu gibi hallerin tekrarına meydan verildiği takdirde aynen
karşılığına girişileceğinin Kilikya Fransız Başadministratörlüğü'ne tebliği
lüzumu Harbiye Nazırı Cemal Paşa'dan istirham olundu.
Mustafa Kemal
(ve dört imza)
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 146
Prof. Dr. Bekir Sıtkı Baykal, Heyet-i
Temsiliye Kararları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2. Basım: 1989,
s.54-55.
Heyeti Temsiliye Kararı
16 Kasım 1919
...
Adana'da Fransızlar ve Ermeniler tarafından yapılan zulümlerin ve tecavüzlerin
artmasından dolayı hükümetçe tesirli tedbirler alınması ve muktedir bir
valinin süratle yollanması, mümkün olursa Ermeni zulümlerini görmek üzere
milletlerarası bir heyetin Adana'ya yollanması, merkezi hükümete Cemal Paşa
vasıtasıyla bildirildi.
...
Mustafa Kemal
(ve dört imza)
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 170
Prof. Dr. Bekir Sıtkı Baykal, Heyet-i
Temsiliye Kararları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2. Basım: 1989,
s.57-59.
Protestoname
16 Kasım 1919
... Türkiye'nin taksimine yol bulmak
emeliyle Yunanlılar'a işgal ettirilen Aydın vilayetindeki kıtal, baskı ve imha
fecaatlerinin, şimdi de Ermenileri alet eden Fransızların işgal ettiği Adana
vilayetinde, Maraş, Urfa ve Ayıntap'ta aynen yapılması, bütün bu siyasi
haksızlıklara bir ek teşkil ediyor....
...
Anadolu ve Rumeli Müdafaaı Hukuk Cemiyeti
Heyeti Temsiliyesi namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.5, s. 173
Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri
IV. Derleyen: Nimet Arsan. Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü Yayını, Ankara. 1964.
s. 108-109.
Çürüksulu Mahmut Paşa'ya
Sivas, 17 Kasım 1919
... 31 Ekim 191 tarihli Tasviri Efkar
gazetesinde "Bosfor" gazetesi yazarlarından birine vaki beyanatı
devletlerinde, "Ermenilerin fazla taleplerine hak vermeksizin sınırlarda bazı
düzeltmelerin icrasına razı oluruz" denildiğini okuduk. Doğu Anadolu'da
Ermenistan lehine toprak tavizlerinde bulunulacağı vaadini kapsayan bu
cümlenin Sulh Komisyonu üyelerinden bir devlet ricali tarafından sarf edilmiş
bulunmasının, Doğu Anadolu ahalisinin pek haklı olarak son derece teessüf ve
infialine yok açtığını beyan eyleriz. Milletin Erzurum ve Sivas kongreleri
kararları ile Ermenistan'a bir karış toprak bile terk etmeyeceğini...
Anadolu ve Rumeli Müdafaaı Hukuk Cemiyeti
Heyeti Temsiliyesi namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.5, s. 195
Kemal Atatürk, Nutuk, c.III. Vesikalar,
Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, Istanbul, 1961, Vesika No:196. s. 1155.
Heyeti Temsiliye Toplantı Tutanağı
22 Kasım 1919 Toplantısı
...
(Istanbul'dan: Suriye ve Maraş havalisi
hakkındaki telgraf okundu.)
Fuat Paşa: 4 ve 5 tarihli gazeteler bunu
yazmışlardı.
Reis (Mustafa Kemal) Paşa: Demek
Ermenilerin Islamlara fenalık yapabileceklerini itiraf ediyorlar. Kaynağı
neresi? Fransız gazeteleri mi yazdı? Yoksa salahiyet sahibi bir diplomat mı?
Onu anlayalım.
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c. 5, s. 245.
Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Haz. Uluğ
Iğdemir, T.T.K. Yayını, Ankara, 1989, s. 83-88.
15. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir'e
Sivas, 7 Aralık 1919
Paris Sulh Konferansı'na gitmek üzere
Suriye'den hareket eden ve milli emelleriniz ve taleplerimiz hakkında yakından
malumat hasıl etmek ve Heyeti Temsiliye ile fikir alışverişinde bulunmak üzere
Sivas'a uğrayan Suriye ve Ermenistan Fransız Fevkalade Komiseri Fransuva Jur
Piko ile vaki olan özel konuşmada, milletin kati emellerinin ve taleplerinin
Sivas Kongresi Beyannamesi'nde yer aldığı izah edilerek; Kilikya, Urfa, Maraş
ve Ayıntab'ın, Mütarekename hilafına işgal ve buralarda Ermeniler tarafından
yapılmakta olan zulümler, Fransızların Osmanlı hükümeti memurlarına reva
gördükleri aşağılayıcı muamele tarzı şiddetle protesto olunmuş ve bu haksız
işgallerin bertaraf edilmesini milletin katiyen talep eylediği ve bu maksat
uğrunda bütün maddi ve manevi kuvvetlerini sarf etmeye azmetmiş olduğu
bildirilmiştir. Adı geçen, cevaben: Daha hareketinden evvel Ermeni kıtalarının
yeni işgal olunan mahallerden çekilmesini emreylediğini, Fransızların, Devleti
Aliyenin bağımsızlığını tanıdıklarını ve bunun teminini arzu eylediklerini,
Adana'da iktisadi menfaat teminine karşılık Maraş, Ayıntap, Urfa havalisi ile
beraber Kilikya'nın da Fransızlar tarafından tahliye edilmesinin ve bu konuda
Sulh Konferasında diğer devletler işgallerinin kaldırılmasına çalışmalarının
muhtemel bulunduğu, sırf şahsi görüşleri olmak ve bir gizlilik kaydı altında
bulunmak şartıyla söyledi. Ve bizden, Adana'da ve Urfa, Maraş, Antep'te, milli
teşkilatımıza eskisi gibi devam etmekle beraber Fransızlar aleyhine silahlı
bir isyan, bir kalkışma çıkarılmamasını rica etti. Biz de buna karşılık,
kendileri ve Ermeniler tarafından sebebiyet verilmedikçe Islami ahalinin
silahlı tecavüzlerde bulunmamaları vasıtalarına girişeceğimizi ve fakat
sebebiyet verdikleri halde mesuliyetin kendilerine geri döneceğini
söyledik.... Söz konusu konuşmadan hasıl eylediğimiz kanaate göre Fransızlar,
Doğu'da, Türkiye lehinde harekette kendilerini menfaatkar görmektedirler.
...
Heyeti Temsiliye namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.5, s. 335
Urfa Müftüsü Hüsnü Efendi'ye
Sivas, 8 Aralık 1919
... Ermeniler veya Fransızlar tarafından
sebebiyet verilmedikçe, tarafınızdan silahlı tecavüzlerde bulunulmamasını
tavsiye eder ve fakat vatan mukadderatının dayanak noktası olan milli birliği
sağlamlaştırmaya ve milli teşkilatımızı genişletmeye ve takviye etmeye son
derece gayretle çalışılmasını ... talep eyleriz ...
Anadolu ve Rumeli Müdafaaı Hukuk Cemiyeti
Heyeti Temsiliyesi namına
Mustafa Kemal
--------------------------------------------------------------------------------
- ATABE, c.5, s. 339
Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri
IV. Derleyen: Nimet Arsan. Türk Inkılap Tarihi Enstitüsü Yayını, Ankara. 1964.
s. 132-133.
Kilikya Mıntıkası Kuvayi Milliye Kumandanı
Binbaşı Kemal Bey'e
8 Aralık 1919
... Silahlı bir baskın yapamadığınıza
üzülmeyiniz. Zira Fransız Komiseri George Nicola ile yapılan görüşmemizde,
onlar halka zulmetmeyeceklerini ve Ermenileri geri çekeceklerini, biz de buna
karşılık silahlı bir tecavüzde bulunmayacağımızı vaat etmiştik. Sizin silahlı
bir baskın yapamayışınız bu bakımdan bir isabet olmuştur. Fakat kazanılan
fırsatlardan istifade ederek teşkilatı kuvvetlendirip büyük bir harekete
hazırlanmak gayemiz ve ilkemiz olmalıdır.
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.5, s. 341
Sadi Borak, Atatürk'ün Resmi Yayınlara
Girmemiş Söylev Demeç Yazışma ve Söyleşileri, Kaynak Yayınları. Istanbul,
1997, s. 334.
Heyeti Temsiliye Kararı
12 Aralık 1919
...
Ermenilerin tecavüzleri Fransızlar
tarafından önleneceğinden kendileri tarafından bir tecavüz olmadıkça silahlı
tecavüzden kaçınılması Adana Heyeti Merkeziyesi'ne cevaben yazıldı....
...
--------------------------------------------------------------------------------
ATABE, c.5, s. 359
Prof. Dr. Bekir Sıtkı Baykal, Heyet-i
Temsiliye Kararları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2. Basım: 1989,
s.75-76.
Urfa Mutasarrıfı Ali Rıza Bey'e
Sivas, 15 Aralık 1919
... Milli teşkilatın takviyesine ihtimam
buyurunuz. Fransızlar, Müslüman ahaliye asla zulüm ve baskı yapmayacaklarına,
Osmanlı hükümeti memurlarının haklarına tecavüz eylemeyeceklerine, Ermeni
çetelerini işgal bölgelerinden geri çekeceklerine dair vaat vermiş
olduklarından, Müslüman ahali ve milli teşkilat tarafından silahlı bir tecavüz
vaki olmamalıdır. Fakat Fransızlar veya Ermeniler sebebiyet verirse, her türlü
karşılık meşru ve vatanidir. Bunu ahaliye, ora Heyeti Merkeziyesi'ne böylece
anlatırsınız....
Anadolu ve Rumeli Müdafaaı Hukuk Cemiyeti
Heyeti Temsiliyesi namına
Mustafa Kemal
|
