Komiteler 

Okullar, cemiyetler için iç ve dış destek de sağlandıktan sonra harekete geçilecek zemin ve zaman hazırdı. Bunun için de tek bir şey kalıyordu: Ko­miteler. Hazırlanan, beklenen ihtilal ise, bunlar vasıtasıyla gerçekleştirildi.

 Armenakan Komitesi 

Komitelerden ilki, 1885 yılında Portakalyan’ın yetiştirdiği dokuz kişi ta­rafından Van’da kurulmuştur. İstanbul’da doğup öğretmenlik yapan Porta­kalyan, Van’da kendi açtığı okulunda birçok militan Ermeni talebe yetiş­tirmiş ve olaylara karıştığı hükümetçe tespit edilince Van’dan uzaklaştırılmıştır. Fransa’ya giden Portakalyan. orada “Armenia” gazetesini çıkarmış ve “kan dökmeden hürriyetin elde edilemeyeceği” propagandasını yaymaya başlamıştır. Gazetenin 1885’te Osmanlı Devleti’ne, 1886’da Rusya’ya girişleri yasaklanmışsa da, gizlice buralara gönderilmiştir. 

Armenakan’ın kurucuları, Mıgırdiç Terlemezyan (Avetisyan), Grigor Ter­lemezyan, Ruben Şatavaryan, Grigor Adian, Grigor Acemyan, M.Bartutciyan, Gevord Hancıyan, Grigor Beozikyan ve Garegin Manukyan olup Portakalyan’la irtibatı sağlayan Avetisyan tarafından idare edilmiştir. 

İlk siyasi teşekkül olması bakımından, 7 - 8 kopya halinde hazırlanmış ve İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra neşredilmiş olan parti veya cemiyet programını gözden geçirmekte fayda vardır. İhtilal yoluyla Ermenilerin kendi kendilerini idare etmek amacıyla kurulan partiye sadece Ermeniler üye olarak kabul edilmiştir. Parti, gayesine ulaşmak için aynı ideale ina­nan bütün milliyetperver Ermenileri bir araya getirmek, ihtilalci fikirleri yaymak, üyelerine silah kullanmak, askeri talim yapmak, silah ve para temin etmek, gerilla güçleri meydana getirmek, halkı genel bir harekete ha­zırlamak gibi faaliyetleri yürütecektir. Merkez teşkilatının yanı sıra bölge teş­kilatının kurulması ve diğer ihtilalci kuruluşlarla işbirliği yapması da ön­görülmüştür. 

Silah kullanma ve askeri strateji konusundaki talimin Van Ermeni Okulu’nda Rus Konsolosluk Binbaşısı Kamsaragan tarafından yaptırıldığı belirtilmiştir. 

Partinin bilinen faaliyetleri, Kürt kılığına giren Havannes Agripasyan, Vardan Goloşan ve Karabet Kulaksızyan isimli komitecilerin Türk zaptiye­lerine saldırmaları, çeşitli cinayetler, aşiretlere saldırılar, 1892 Ekiminde Van’da polis memuru Nuri Efendinin katli, 1896 Haziranında Hınçak komitesi mensuplarıyla birlikte her iki taraftan birçok kişinin ölümüne se­bep olan Van isyanına katılmaları, Avatisyan’n liderliğinde 200 kişilik bir çete kurmaları ve Taşnaksagan ve Vartan çeteleriyle birlikte Karahisar dağları yakınında aşiretlerle ve Asurilerle çarpışmaya girişmeleridir. 

Taşnaksagan ve Armenakan çetelerinin hemen hemen tamamının telef olduğu ve bu çatışmadan bir süre sonra Armenakan partisinin üyelerinin Taşnak ve Hınçak Partisine geçtikleri veya Ramgavar partisine dönüştükleri ifade edilmiştir.

Hınçak Komitesi 

Hınçak. çan sesi, çan, çıngırak manasında olup Portakalyan ve gazetesi Armenia desteğinde 1897 yılında İsviçre’de ateşli Armenia yazarlarından Avedis Nazarbekian. eşi Maro, Haraciyan ve Kafkasyalı bir grup öğrenci ta­rafından kurulmuştur. Kurucularından hiçbirinin Osmanlı Devletine ayak basmadıkları bu komite, Karl Marx’ın prensipleri doğrultusunda faaliyet göstermiş ve idarecileriyle üyelerinin büyük bir kısmını Rusyalı Ermeniler teşkil etmiştir.Komitenin siyasi amacı, Doğu Anadolu’da bağımsız bir Ermenistan dev­leti kurarak bunu Rus ve İran Ermenistanlarıyla birleştirmektir.Viyana Makhitarist Manastırından temin edilen Ermenice harflerle 1887’de Ermenice Hınçak gazetesi çıkmaya başlamış ve komite programı 1888 Ekim - Kasımında basılmıştır.Hınçak’ın İstanbul merkezini kurmak için Cenevre’den Tiflisli Şimavon, İran’dan 3. Danielyan, Trabzon’dan Rus uyruklu Rupen Hanazad gelmiş ve bu Komiteye İstanbul’da kurulmuş olan diğer ihtilal komitelerinden de ka­tılanlar olmuştur. Bilahare Merzifon, Amasya, Tokat, Yozgat. Arapkir ve Trabzon’da teşkilatlanma yoluna gitmiştir. 

Hınçak komitesi, Kumkapı gösterisinde, Sasun isyanında, Babıali gös­terisinde ve Zeytun isyanında yer almış ve birçok cinayete iştirak etmiştir.Marksist eğilimlerinden dolayı Ermeni halkı arasında pek rağbet bul­mayan komite mensupları arasında 1902’de çıkan anlaşmazlıklar üzerine birçok komiteci İngiltere, Rusya, Mısır, Bulgaristan, Kafkasya ve İran’da sokak ortasında öldürülmüştür. 

İttihat ve Terakki Hükümeti zamanında, 1909’da cemiyet olarak tüzü­ğünü İstanbul Valiliği’ne veren komitenin ele geçen 1910, 1911, 1912, 1913 yıllarına ait karar defterlerinde şu kararların bulunduğu görülmüştür; silah, cephane ve patlayıcı madde sağlanması, Marufyan, Yavruyan ve Candan tarafından silah talimi yapılması, propagandalara hız verilmesi, Taşnak Komitesi ve İttihat - Terakkicilerle münasebetin tesisi, Van’da Ors­fan, Cang, Goçnak, Juracak, Pençak Badami, Tejehenk. Maro, ve Paros isimli çetelerin tesisi ve idare edilmesi. 

1908 Temmuzunda İkinci Meşrutiyetin ilanından sonra Hınçak komitesi reislerinden Sabahgülyan, Beyoğlu Ermeni Kilisesinde verdiği vaazda “Osmanlı Meşrutiyeti ilan edilmiş olduğundan biz Hınçaklar, temayüllerimizi, ihtilal fikirlerimizi bırakıyor ve faaliyetlerimizi  memleketin ilerlemesine adıyo­ruz” demişse de, yukarıdaki müteakip yıllara ait karar defterinde bunun aksi müşahede edilmiş ve 1913’te Köstence’de toplanan yedinci Hınçak Kongresi’nde açıktan açığa Türklüğe karşı düşmanlığın devam ettirilmesi kararlaştırılmıştır. Böylece Taşnaksutyunla birlikte Hınçak komitecileri, si­lah ve mühimmat depolarıyla İtilaf Devletleri safında 1. Dünya Savaşına iştirak etmişlerdir.

Daşnak Komitesi 

Daşnaksutyun veya “Ermeni İhtilal Cemiyetleri Federasyonu” 1890’da Tif­lis’te kurulmuştur. Amacı. Tiflis’teki “Genç Ermenistan”, Van’daki “Armena­kan” ve “Hınçak” Ermeni komitelerini birleştirmek, Osmanlı Devleti’ne çete­ler sokmak, buradaki Ermenileri silahlandırmak, köylülere silah kullan­masını öğretmek, çeteler kurmak, çete başları yetiştirmek, savunma teşki­latı kurmak, taraftar toplayarak isyan, ihtilal çıkarmak ve Ermenistan’ın bağımsızlığını sağlamaktır. Komitenin sloganı ise, “Türkü, Kürdü, nerede ve hangi şartlarda görürsen öldür. Gericileri, sözünden dönenleri, Ermeni hafi­yelerini, hainleri öldür, intikam al” şeklinde idi. Karl Marx’ın “Bir düzine si­lah nakledecek çete, bir düzine programdan daha tesirlidir” prensibinden hareket eden komite, üç yıl boyunca bir program ortaya koymamıştır. Buna rağmen 1890’daki kuruluş bildirisinde “Bugün Avrupa, insanı hakları müdafaa eden Ermenileri görüyor. Böyle anlarda menfaatler bir tara­fa itilerek birleşilmelidir. Bu sebeple Ermeni İhtilal Cemiyetleri bütün Ermenileri bir bayrak altında birleşmeye çağırmaktadır. Türkiye’deki Ermenilerin siyasi ve iktisadi bağımsızlığını gaye edinen bu birleşme, Ermenilerin Osmanlı Hükümetine karşı savaş açmasına ve hürriyet için kanlarını son damlasına kadar akıtacaklarına söz vermiştir. Bu sebeple gençleri, zenginleri, Ermeni kadınını ve din adamlarını  birleşmeye çağırmaktadır” ifadesi yer almıştır.

Komitenin kurucuları, Christopher Mikealian, Stepan Zarian, Simon Zavarian ve Hınçak Komitesi adına Ruben Hanagad idi.

1907 Kongresindeki teşkilat talimnamesinde teşkilatlanma ve faaliyet­leri için Giresun, Harput, Diyarbakır hattının doğusunu, Kafkasya, Rusya ve İran’ı içine alan Doğu Bürosu, yukarıdaki hattın batısını, Balkan Yarıma­dası, Amerika, Mısır ve Rusya’yla İran dışındaki bütün yabancı ülkeleri içi­ne alan Batı Bürosu kurulmuştur. Yayın organı Truşak (Bayrak) olan komite, Osmanlı Bankası baskınına, 1904 Sasun İsyanına, Yıldız suikastına katılmış ve birçok cinayette rol al­mıştır.1896’da hem Patrikhane ve kiliselerin menfi faaliyetlerine set çekmek hem de Ermeni komitelerinin isyanlarına son vermek amacıyla Sultan Abdülhamid bir uzlaşma yapmayı teklif etmiş ve bu işle Hariciye Nezareti Müsteşarı olan Ermeni Artin Dadyan Paşayla yeğeni Dertad Dadyan ve Vagınak Acemyan’ı görevlendirerek Cenevre’ye göndermiştir. Abdülha­mid’in ıslahatı ciddi olarak uygulatacağını ve bunun kontrolünü kasaba­lardaki teşkilatları vasıtasıyla Ermenilerin yaptırabileceğini de teklif etme­sine ve Türk heyetinden Dertad Dadyan’ın sekiz ay Cenevre’de kalmasına rağmen asıl amaçları ıslahat değil, Ermenistan’ın bağımsızlığı olan Ermeni komiteleri, Taşnaksutyun kanadı aracılığıyla uzlaşma tekliflerini resmen reddetmişlerdir. Zaten 1919’da yaptığı dokuzuncu genel kongresinde Taşnaksutyun, programını, Hınçaklarınki gibi, ‘Türk ve Rus Ermenistan’ının birleştirilerek müstakil ve bağımsız bir Ermeni Cumhuriyeti kurmak’ şeklinde açıklamıştır. 

Böylece Sultan Abdulhamid’in samimi uzlaşma teklifini ve 1914 Hazi­ranında Erzurum’da yaptığı genel kongresinde İttihat ve Terakki Hüküme­tinin aynı tekliflerini kabul ettiğini açıklamasına rağmen, diğer Ermeni komiteleri gibi, Taşnaksutyun da 1. Dünya Savaşı’nda İtilaf Devletleri’nin safında yer almıştır.